Ông từng nói: “Một chúng ta mà ai cũng biết hết về anh ta, người đó thật rủi ro. Chắc hẳn trong sâu thẳm anh ta có vết sẹo buồn đau lắm mà không ai biết được”. Vâng, chắc chắn ẩn sâu tác giả cũng sứt sẹo ghê lắm cho nên đến giờ ông vẫn chẳng thể kể lại gần 70 năm sống của bản thân một phương án dễ dàng đầy đủ.

Sách chia hai mảng Trần Tiến viết và Viết về Trần Tiến. Mảng sau khá lép vế chỉ gồm một ít bài viết của Hà Trần, Phạm Tiến Duật, Nguyễn Quang Lập, Nguyễn Thụy Kha, Lưu Trọng Văn… Mảng đầu chia 4 phần nhỏ. Đó là Ngẫu hứng văn xuôi gồm 27 đoạn văn nói viết gửi Nguyễn Quang Lập- người gợi hứng viết lách cho Trần Tiến. Trong số đó một ít bài chính là lời bài hát. Gọi là “văn nói” vì giọng Trần Tiến kể chuyện thế nào thì ông viết y chừng đó. Chủ đề của các bài viết khá đa dạng, kể lại một kỷ niệm; nêu một phương châm về nghệ thuật, về cuộc sống; bày tỏ một tâm trí chút ít rất mông lung… Du ca là miếng hồi ức về đời bản thân, về pạn đồng nghiệp. Tập sách in khá đa dạng hình ảnh đen trắng và dành chuyên biệt các trang Lưu hình ảnh ký, trong đó hình ảnh là cánh cửa để tác giả đi ngược về quá khứ. Những bài Trần Tiến giải đáp đối đáp cũng được đưa vào coi như Trần Tiến viết. Xâu chuỗi các cận chình ảnh từ đa dạng bài viết khác nhau, phác thảo cuộc sống nhạc sĩ hiện ra khá ly kỳ.

1

Tiến kể lại một lần “nhục như chó” ở chiến trường Nam Lào, tẹo nữa bị chôn sống vì ai cũng tưởng ông đã qua đời vì sốt rét. Cậu y tá vì thần tượng nhạc sĩ không nỡ chôn, có điều Tiến bị lột hết y phục(?) Tỉnh lại, ông bò theo đơn vị thì bị lạc. Gặp một binh trạm khác, họ bắt Tiến hát mới tin và cứu ông. Lần thoát chết nữa vào mùa xuân 1972, Tiến theo xe thương binh back Hà Nội. Lái xe buồn ngủ gây sự cố, chỉ còn một ít người sống sót.

Bố mẹ Trần Tiến là “nhà tư sản đếm trên đầu ngón tay của Hà Nội”. Sau giải tỏa thủ đô, nhà ông bị trưng thu làm nhà trọ, người mẹ phải giặt giũ cho nhà trọ đó không ngừng, rồi đi rửa bát cho hàng phở. Trần Tiến theo hỗ trợ mẹ mọi việc, được chủ quán phở thương truyền nghề cho, về sau kiếm tiền từ việc dạy nấu phở. Lần căn bản có tiền từ nhạc: 80 đồng và cây bút máy- giải thưởng cho Bài ca thanh niên ra tiền tuyến. Lúc đó Trần Tiến chưa biết nhạc, người đệm đàn đã hỗ trợ ông ký âm bản nhạc. Trước đó, chỉ làm việc cò bán dầu thải mà ông mua được vô tuyến truyền hình màu về cho nhà.

Xuất ngũ, Trần Tiến được huấn luyện để viết giao hưởng tuy nhiên vừa hoàn thành khóa học đã báo cáo với thầy giáo, chỉ viết bài hát. Trong sách, ông một ít lần “thẳng thừng” ca ngợi nhạc sến. Ngày mới vào Sài Gòn, rong rủi nghe được câu hát từ anh xích-lô, Tiến kể với Lập: “Đó là bài ca của thiên đường. Làm gì có music hay dở, tốt xấu, đúng sai, chỉ có thứ nhạc bay lên đúng lúc, bạn thích hay không thích mà thôi”. Trước đó, khoảng 1967 Tiến về quê chơi với đám anh chị giang hồ Hà Thành toàn hát nhạc vàng. “Mình được nghe lần đầu bài Căn nhà ngoại ô với bài gì Uống nước dừa hay giọt lệ quê hương mà rớm giọt lệ. Lính mới về, văn hóa còn “lùn” lắm, dễ bị cám dỗ bởi mấy bài hát cảm tình kiểu Sài Gòn. Vả lại cũng là do thời chiến, nghe mãi nhạc đánh nhau với kiểu hát như đánh nhau, chán bỏ mẹ”.

“Mình có khả năng sai trái đa dạng trong cuộc sống, tuy nhiên việc chọn lựa con đường du ca không mùi tiền, là một chọn lựa lọc… “được của ló”. Thiên thu cười được một tiếng”, Trần Tiến viết. Đầu thập kỷ 1990, ông lập nhóm du ca Đồng Nội hát cho mọi tầng lớp người xem, quyên tiền mở trường dạy nhạc cho 25 trẻ mồ côi. Trường giữ vững 7 năm và đóng cửa vì lũ trẻ quậy quá, còn hiệu trưởng phải vào viện cấp cứu, suýt chết. Tỉnh dậy viết được bài Sắc màu.

Họp báo sự kiện Hà Trần hát Trần Tiến tại Hà Nội, Trần Tiến là người độc quyền ngồi ghế chủ tọa với lon bia, các người còn lại dĩ nhiên chỉ nước trắng. Chưa thấy ai vừa giải đáp lời hỏi của người làm báo một phương án dí dỏm, vừa xinh duyên nhấp bia như ông. Cuốn Ngẫu hứng kể khá đa dạng chuyện quanh bàn nhậu. Ngay lời chia tay Trần Tiến dành cho Hoàng Hiệp cũng là: “Hẹn gặp lại anh ở bàn nhậu trên đó”. Trần Tiến có vẻ như đại diện cho một các dòng người làm nghệ thuật tìm vui ở bia rượu?! Mặc dù vậy ông báo cáo mới bỏ thuốc lá và mở đầu tập lại piano, ghita, điều tra về jazz… Thật mừng nếu khát vọng Trần Tiến vẫn không ngừng bùng cháy như ông ước nguyện.

Có sự xướng họa, đối ứng giữa đoản văn Thế kỷ tàn phai của Trần Tiến và truyện ngắn Trương Chi của Nguyễn Huy Thiệp?! Thiệp viết: “Giờ đây, gặp Mỵ Nương rồi, chàng hiểu chắc chắn chắc rằng rằng cuộc sống của chàng thật là cứt, là cứt chó, không sao ngửi được. Không chỉ riêng chàng, mà cả bầy. Tất cả đều thối hoắc”. Trần Tiến: “Anh biết chắc một điều, trước lúc nhảy xuống lỗ đen, thế nào lão cũng chửi: “Mẹ nó, cuộc sống là cứt!” Cứt chó thối lắm, ngửi không được”. Nhân vật của Thiệp cũng kêu “cứt” trước lúc nhảy xuống “hốc đen” tự kết liễu đời bản thân. Nguyễn Huy Thiệp: “Ở trên trời, trên mặt đất, trên biển và cả các dòng sông đều có các hốc đen bí ẩn. Những xoáy nước trên sông là các hốc đen chừng đó”. Trần Tiến: “Ở đâu trên cõi đời này mà chả có các lỗ đen. Nơi tích tắc, đa số mọi người bước sang một vũ trụ khác”.